ساڵی لافاوە گەورەكەی جیهان ئاشكرا دەكرێت


لافاوه‌ گه‌وره‌كه‌ی جیهان

.

زانایانی زانكۆی ئەریزۆنای ئەمریكا مێژووی لافاوە گەورەكەی سەر زەوی لە دوورگەی كریت دیاری دەكەن.

ئەڵقە ساڵییەكانی سەر دەرختە كۆنەكان یارمەتی زانایانی شوێنەواری داوە بۆ دەستنیشانكردنی مێژووی ئەو هەڵپژانە گڕكانییەی لەدوورگەی سانتورینی ڕوویداوەو بەهۆیەوە لافاوێكی گەورەی هاوشێوەی تسۆنامی ڕوویداوەو بۆتە هۆی نۆغرۆبوونی شارستانیەتی (مینۆی) نامۆ كە سەنتەرەكەی دوورگەی كریت بووە.

لەم سەروبەندەدا (شارلۆت پیرسۆن) لەزانكۆی ئەریزۆنای ئەمریكا لەوتارێكیدا بڵاویكردۆتەوە، ئاماژەی بەوە داوە كە زاناكان ماوەیەكی زۆرە لەمشتومڕدان سەبارەت بەكات و مێژووی هەڵپژانی ئەو گڕكانە، چونكە تۆمارەكان و ئەو كەلوپەلە دەگمەن‌و پارچە شوێنەوارییانەو مینۆمێنتەكان ئاماژە بۆ مێژووەكەی دەكەن، لەكاتێكدا دەرەنجامی شیكردنەوەكان بەكاربۆنی تیشكدەر ئاماژەیان بە مێژوویەكی جیاواز دەكرد، بەڵام ئێستا توانیومانە هاوسەنگییەك لە نێوان هەردوو كاتەكەدا بكەین.

بەر لەو گڕكانە كۆمەڵە دوورگەی سانتۆرینی یەك دوورگە بووە، لە كۆتایی سەدەی حەڤدەی بەر لەمیلاد، ئەو گڕكانە بۆتە هۆی وێران بوونی ناوەراستی دوورگەكەو چاڵێكی دروستكردووە كە قەبارەكەی (133) كیلۆمەتر سێجا بووەو یەكڕاستیش ئاو دایپۆشیووە.

هەر ئەو ڕووداوەش بۆتە هۆی تسۆنامییەك كە دورگەی كریت و دوورگەكانی دەوروبەری پڕ كردووە لە خۆڵەمیش و ئاو و بەمەش شارستانیەتی مینوسی (كە بە ناوی یەكەمین پاشایانەوە ناونراوە) نۆغرۆ بووەو بەم شێوەیەش وەك مێژوونووسان باسی دەكەن ئەفسانەی (ئەتلانتس) دروست بووە.

پێرسون وتیشی : ئەمرۆ هیچ كەس گومان لەوە ناكات كە هەڵپژانی گڕكانێك بەڕاستی ڕوویداوە لەسەردەمە دێرینەكاندا، بەڵام نوێنەرانی پسپۆرییە جیاوازەكان مشتومڕیانە لەسەر مێژووی ڕووداوەكە، چونكە تۆمارە كۆنەكانی میسرییەكان‌ و هەروەها هەموو پارچە شوێنەوارییەكان كە لەیۆنان و ئیتاڵیا دۆزراونەتەوە ئاماژە بۆ ئەوە دەكەن كە ئەو ڕووداوە لە سەدەی شانزەی پێش میلاد یان دواتر ڕوویانداوە، بەڵام لەلایەكی ترەوە شوێنەواری گڕكانی لە سەهۆڵەكانی (گرینلاند) داو تەمەنی ئەو پارچە شوینەوارییانەی لەدوورگەكەدا دۆزراونەتەوە ئاماژەن بۆ ئەوەی ڕووداوەكە واتە هەڵپژانی گڕكانەكە لە ساڵی (1628) ی بەر لەمیلاد ڕوویداوە».

بۆ چارەسەكردنی ئەو دژیەكییەش، پیرسۆن و تیمە زانستییەكەی بڕیاریانداوە هەردوو ڕێگەی زانستی شوێنەواری ماددی و شیكردنەوە بەكاربۆنی تیشكدەر بكەنە یەك، ئەویش بەڕەچاوكردنی ئەڵقەی تەمەنی قەدی دارەكان، بەڵام بەهۆی نەبوونی نمونەی گەورەی ئەو درەختانەوە، تیمە زانستییەكە بڕیاریانداوە درەختێك لەسنەوبەری كالیفۆرنیا بهێنن كە تەمەنی (5) هەزار ساڵەو درەختێكی دیكەش لە ئێرلەنداوە بهێنن كە (2000) ساڵە.

دوای ژمێرەكردنی ڕادەی كاربۆن (-14) لەنزیكەی (300) ئەڵقەی ساڵانەی درەختەكان كە لە ماوەی نێوان دوو دەیەی (18) و (15) ی بەر لەمیلاد پێكهاتوون و بەراوردكردنی بە پێوانەی كاتی جیۆلۆجی كلاسیكی، توێژەرو زاناكان بۆیان ئاشكرا بوو كە تەمەنی پارچە شوێنەوارەكانی دوورگەی سانتورینی زیادەڕۆیی تێدا كراوە، چونكە لە ڕاستیدا ساڵی (1628) ی بەر لەمیلاد ژێر خاك نەكەوتوون، بەڵكو دوای (30 – 40) ساڵ دوای ئەو ڕێكەوتەن، واتە لە نێوان ساڵانی (1600 – 1580) ی پێش میلاد بووە.

 

 

كوردستانى نوى